When Literary Criticism Turns Psychoanalytic
Çev. Mehmet Hakkı Suçin
SonDuvar, “Çeviri” bölümü, 25–27.
Yayın türü: Çeviri eleştiri yazısı
Makalenin dili: Türkçe
Öz
Bu yazı, psikanalitik eleştirinin edebiyat araştırmalarındaki imkânlarını ve sınırlarını ele almaktadır. Psikolojinin genel kuramlarını doğrudan edebiyata uygulamak yerine, yazarın kişiliği, yaşam öyküsü ve eserleri arasındaki somut ilişkilerin araştırılmasının daha verimli sonuçlar verebileceği ileri sürülmektedir. Bununla birlikte bir yazarın psikolojik özelliklerinden hareketle onun bütün eserlerini açıklamaya çalışan genellemeci yaklaşımların edebî eleştiri açısından sakıncalı olduğu vurgulanmaktadır.
Metinde bu yaklaşımın önemli temsilcilerinden biri olarak Edmund Wilson üzerinde durulmaktadır. Wilson’ın Charles Dickens ve Rudyard Kipling üzerine yaptığı incelemeler örnek gösterilerek, bir yazarın çocukluk deneyimleri, ailesi ve yetiştiği sosyal çevre ile eserlerindeki temalar arasında ilişkiler kurulabileceği; ancak bu tür psikolojik verilerin eserin tamamını açıklamak için kullanılmaması gerektiği belirtilmektedir. Edebî yapıt, yazarın biyografisinin basit bir yansıması değildir.
Yazının üzerinde durduğu temel sorunlardan biri, yazarın niyeti ile eserin anlamının birbirine indirgenemeyeceği meselesidir. Psikanalitik eleştiri, sanatçının kişiliğini ve hedeflerini kavramada yardımcı olabilir; ancak bir eserin estetik değerini belirleyen bağımsız bir ölçüt sağlayamaz. Bu nedenle edebî eleştirinin görevi, yalnızca sanatçının ruhsal dünyasını çözümlemek değil, eserin kendi yapısını ve anlam dünyasını da dikkate almaktır.
Metnin son bölümünde psikanalizin edebî kişiler üzerinde uygulanması ele alınmaktadır. Profesyonel bir psikanalistin Hamlet gibi bir karakterin davranışlarını psikolojik kavramlarla açıklayabileceği, ancak böyle bir çözümlemenin edebî eleştirinin tamamı sayılamayacağı belirtilmektedir. Shakespeare’in yarattığı karakterler gerçek hastalar değil, sanatsal yapıların unsurlarıdır; dolayısıyla onların psikolojik çözümlemeleri ancak eserin bütünlüğü içinde anlamlı olabilir. Hamlet, Measure for Measure, All’s Well That Ends Well ve Troilus and Cressida gibi eserler bu bağlamda örneklenmektedir.
Anahtar Kelimeler: Psikanalitik eleştiri, edebiyat ve psikoloji, Edmund Wilson, yazar psikolojisi, biyografik eleştiri, edebî karakter, Shakespeare, Hamlet.