Al-Maarri and Hayyam from the Perspective of Riza Tevfik: A Comparative Approach
Mehmet Hakkı Suçin
GEFAD / GUJGEF, 33, 2013, 69–91.
Yayın türü: Hakemli araştırma makalesi
Makalenin dili: Arapça
Öz
Bu çalışma, Osmanlı entelektüellerinden “Feylesof Rıza” olarak bilinen Rıza Tevfik’in (1869–1949) değerlendirmelerinden hareketle Arap şairi Ebu’l-Alâ el-Ma‘arrî ile İranlı şair Ömer Hayyam arasında karşılaştırmalı bir inceleme yapmaktadır. İki şairin kişilikleri ile entelektüel, felsefi ve dinî eğilimleri karşılaştırmalı yöntemle ele alınmakta; kişisel, düşünsel ve edebî yönlerinin yaygın kanaatin aksine önemli ölçüde farklılık gösterdiği ileri sürülmektedir.
Karşılaştırmada şairlerin kişisel mizaçları, karamsarlıkları, insanlara ve dünyevî hazlara karşı tutumları ile agnostisizm, şüphecilik, dinlere yaklaşım ve şiirsellik gibi düşünsel ve estetik özellikleri esas alınmaktadır. Rıza Tevfik’in yorumuna göre el-Ma‘arrî daha ciddi, katı ve Stoacı bir karakter sergilerken Hayyam daha esnek bir kişilik ve Epikürcü bir eğilim göstermektedir. El-Ma‘arrî’nin dünyaya bakışında fazilet, onur, zühd ve uzlet öne çıkarken Hayyam’ın rubailerinde haz ve dünyaya karşı daha rahat bir tutum belirgindir.
Çalışma, iki şair arasında metafizik ve teolojik meselelerde belirli ortaklıklar bulunduğunu, özellikle her ikisinde de agnostik ve şüpheci eğilimler görüldüğünü belirtmektedir. Bununla birlikte el-Ma‘arrî’nin Tanrı inancını korurken kurumsal dinlere ve mezheplere eleştirel yaklaştığı; Hayyam’ın ise dinî meselelerde daha ironik ve mesafeli bir tavır sergilediği ortaya konulmaktadır.
Şiirsellik açısından Rıza Tevfik’in “nazım” ve “şiir” arasında yaptığı ayrım özellikle önem taşımaktadır. Buna göre el-Ma‘arrî’nin söylemi keskin mantığı ve doğrudan anlatımı nedeniyle “nazım”a, Hayyam’ın yoğun mecazlı ve imgesel üslubu ise “şiir”e daha yakın görülmektedir. Çalışma sonuç olarak iki şair arasında kimi düşünsel yakınlıklar bulunsa da kişilik, dünya görüşü ve şiir anlayışı bakımından önemli farklılıklar bulunduğunu göstermektedir.
Anahtar Kelimeler: el-Ma‘arrî, Hayyam, Rıza Tevfik, Arap Edebiyatı, Fars Edebiyatı.