A Major Critic and a Critical Perspective (II): Mandour: From Romanticism to Realism
Câbir ‘Usfûr
Çev. Mehmet Hakkı Suçin
Nüsha, Yıl II, Sayı 6, Yaz 2002, 115–122.
Yayın türü: Çeviri makale
Makalenin dili: Türkçe
Özgün yayın: el-‘Arabî, Kasım 2001, Sayı 516, 76–81.
Öz
Bu makale, Mısırlı eleştirmen Muhammed Mendûr’un eleştiri yöntemini neden ve nasıl gözden geçirdiğini incelemektedir. Mendûr’un genel eleştiri anlayışı ve özellikle şiir eleştirisi; coşku, tepki, değişken tepki ve misyona bağlılık kavramları çerçevesinde değerlendirilmekte, romantizmden realizme yönelirken yaşadığı kuramsal dönüşüm ve çelişkiler tartışılmaktadır.
Çalışmada 1952 Mısır Devrimi sonrasında değişen toplumsal ve siyasal ortamın Mendûr’u önceki eleştirel tezlerini yeniden değerlendirmeye zorladığı belirtilmektedir. Mendûr, bir yandan eleştiri alanındaki konumunu sürdürmek, diğer yandan eski eleştiri araçlarını yeni toplumsal gerçekliğin gereklerine uyarlamak istemiştir. Ancak özellikle şiir anlayışında köklü bir dönüşüm gerçekleştirmek yerine önceki yaklaşımını yeni kavramlarla “yeniden düzenlemeye” çalışması, yönteminde istikrarsızlık ve kuramsal çelişkiler doğurmuştur.
Mendûr’un 1940’lı yıllardaki şiir anlayışının merkezinde “ben’in tepkisi” bulunmaktadır. Şiir, yaratıcı öznenin hayatla karşılaşması sonucunda ortaya çıkan güçlü duygusal tepkinin biçimlenmesi olarak görülmektedir. Bu yaklaşım romantik dışavurumculukla yakından ilişkilidir. Câbir ‘Usfûr, bireysel tepkinin eleştirel ölçüt hâline getirilmesinin şiirin toplumsal içeriğini açıklamakta yetersiz kaldığını ve izlenimciliğe yeniden kapı açtığını ileri sürmektedir.
Mendûr daha sonraki dönemde “bireysel coşku” ile “toplumsal coşku” arasında bir sentez kurmaya çalışarak romantik şiir ile realist şiiri ortak bir “coşku” zemini üzerinde birleştirir. Ancak makaleye göre bu sentez, romantik dışavurumculuğun temel varsayımlarını esaslı biçimde sorgulamadığı için Mendûr’u toplumcu gerçekçiliğe tam anlamıyla ulaştırmamaktadır. Romantizmin şiirin “nihai felsefesi” olduğu varsayımıyla toplumcu gerçekçilik arasında kurulmaya çalışılan uzlaşma, kuramsal açıdan sürdürülemez bulunmaktadır.
Makalenin ilerleyen bölümlerinde şiirin misyonu, değişken tepki ve organik birlik kavramları tartışılmaktadır. Mendûr’un lirik şiiri duygu ve coşkuya, realist şiiri ise toplumsal sorunları konu edinen tematik yapıya bağlaması; organik birlik anlayışını büyük ölçüde olay örgüsü ve Aristocu bütünlük çerçevesinde değerlendirmesi eleştirilmektedir. Bu yaklaşımın, onun romantik şiir anlayışı ile benimsemeye çalıştığı toplumcu gerçekçilik arasında süregelen gerilimi yansıttığı savunulmaktadır.
Son bölümde Mendûr’un içerik, biçim ve şiirin toplumsal misyonu hakkındaki görüşleri ele alınmakta; “içerik” kavramını kimi zaman sanatçının tutumu, kimi zaman tema, kimi zaman da şairin coşkusu anlamında kullanmasının kuramsal bir belirsizlik yarattığı belirtilmektedir. Câbir ‘Usfûr’a göre bu ikilik, Mendûr’un yansıtmacı ve Marksist gerçekçilikten yararlanırken eski romantik-dışavurumcu şiir anlayışını bütünüyle terk edememesinin sonucudur.
Anahtar Sözcükler: Muhammed Mendûr, romantizm, realizm, şiirin misyonu, ben’in tepkisi, değişken tepki.