The Influence of Nâzım Hikmet on Arab Poetry
Mehmet Hakkı Suçin
Turkish Literature as World Literature, ed. Burcu Alkan & Çimen Günay-Erkol, New York/London: Bloomsbury Academic, 2021, 148–168.
ISBN: 978-1-5013-5801-2
Yayın türü: Kitap bölümü
Metnin dili: İngilizce
İngilizce çeviri: Burcu Alkan
Öz
Bu çalışma, Nâzım Hikmet’in modern Arap şiiri üzerindeki edebî, estetik ve düşünsel etkisini incelemektedir. Nâzım Hikmet’in eserlerinin Arapçaya erken tarihlerden itibaren gerek doğrudan Türkçeden gerekse ara diller üzerinden çevrildiği; ancak Arap dünyasındaki etkisinin yalnızca çevirilerle sınırlı kalmadığı, hayat hikâyesi, siyasal mücadelesi ve şiir anlayışının da birçok Arap şairini etkilediği ortaya konulmaktadır. Çalışmada özellikle Filistinli Tevfik Zeyyâd, Mahmud Derviş, Semih el-Kasım ve Muîn Bseiso, Mısırlı Salâh Abdüssabûr ve Iraklı Abdülvehhâb el-Beyâtî üzerinde durulmaktadır.
Nâzım Hikmet’in Arap şiiri üzerindeki etkisi üç temel eksende değerlendirilmektedir. İlki, yapaylığa düşmeden estetik niteliğini koruyan yalın, açık ve akıcı dili ile Arap serbest şiirinin öncülerine biçim ve içerik bakımından cesaret vermesidir. İkincisi, Divan şiiri, halk kültürü ve tasavvuf geleneğinden yararlanırken bunları modern şiir içinde yeniden işlevlendirmesidir. Üçüncüsü ise yoksulların, sıradan insanların ve ezilenlerin acılarını devrimci ve özgürlükçü bir şiir anlayışıyla dile getirmesidir.
Filistin şiiri bağlamında Nâzım Hikmet’in etkisi özellikle güçlüdür. Tevfik Zeyyâd’ın şiirlerinde toplumsal gerçekçilik, özgürlük ve direniş temaları; Mahmud Derviş’te ise vatan, sürgün, direniş ve şairin halkın vicdanını temsil etmesi gibi ortaklıklar öne çıkmaktadır. Derviş’in Nâzım Hikmet, Lorca ve Aragon gibi şairlerin şiir ve hayat tecrübelerinden beslendiğini açıkça ifade ettiği; ayrıca bazı şiirlerinde Nâzım Hikmet’e doğrudan göndermelerde bulunduğu gösterilmektedir.
Çalışma, Nâzım Hikmet’in etkisinin Filistin’le sınırlı olmadığını da göstermektedir. Salâh Abdüssabûr’un en-Nâs fî Bilâdî adlı kitabı ile Nâzım Hikmet’in Memleketimden İnsan Manzaraları arasında tema, teknik ve sinematografik anlatım bakımından paralellikler kurulmaktadır. Abdülvehhâb el-Beyâtî’de ise sürgün, toplumsal mücadele, tasavvufî ve folklorik motiflerin yeniden yorumlanması ve eski imgelerin çağdaş bir şiir dili içinde dönüştürülmesi bakımından Nâzım Hikmet etkisi incelenmektedir.
Bölümde ayrıca Nâzım Hikmet’in ölümünden sonra Arap şairlerinin onun için yazdığı ağıtlar ele alınmakta; özellikle el-Beyâtî’nin farklı dönemlerde kaleme aldığı şiirler, Nâzım Hikmet’in Arap edebiyatındaki kişisel ve simgesel varlığının göstergesi olarak değerlendirilmektedir. Bu şiirlerde Nâzım Hikmet yalnızca büyük bir Türk şairi değil, ulusal sınırları aşan bir özgürlük, sürgün ve direniş figürü olarak ortaya çıkmaktadır.
Çalışmanın son bölümünde Nâzım Hikmet’in eserlerinin Arapçaya çeviri tarihi ve çevirilerin niteliği değerlendirilmektedir. Şiir, tiyatro, roman ve diğer türlerdeki eserlerinin önemli bir bölümünün Arapçaya çevrildiği, bazılarının farklı çevirmenlerce yeniden çevrildiği ve bu çevirilerin Arap şairleri üzerindeki etkisini genişlettiği belirtilmektedir.
Özellikle “Ya Ayni, Ya Habibi” şiirinin Muhammed el-Buhârî tarafından Fransızcadan ve Fâdıl Lukmân tarafından doğrudan Türkçeden yapılan iki Arapça çevirisi karşılaştırılmaktadır. İlk çeviride biçim ve ritim korunmaya çalışılırken içerik kayıplarının arttığı; ikinci çeviride ise içerik daha iyi korunmakla birlikte kaynak şiirin dinamik ritminin Arapçada yeterince yeniden üretilemediği sonucuna ulaşılmaktadır. Böylece iki çeviride de biçim-içerik dengesinin tam olarak kurulamadığı belirtilmektedir.
Sonuç olarak çalışma, Nâzım Hikmet’in Arap şiiri üzerindeki etkisinin hem doğrudan Türkçeden hem de ara dillerden yapılan çeviriler aracılığıyla güçlü ve kalıcı olduğunu savunmaktadır. Nâzım Hikmet’in şiiri ulusal sınırları aşarak sıradan insanların, ezilenlerin ve direnenlerin sesini taşıyan bir dünya edebiyatı olgusuna dönüşmüş; Arap şairleri onun temaları, simgeleri, yaşam öyküsü ve şair kimliğiyle sürekli bir edebî diyalog kurmuştur.
Anahtar Kelimeler: Nâzım Hikmet, Arap şiiri, Mahmud Derviş, Tevfik Zeyyâd, Semih el-Kasım, Muîn Bseiso, Salâh Abdüssabûr, Abdülvehhâb el-Beyâtî, Filistin şiiri, direniş şiiri, edebî etkileşim, şiir çevirisi.