Translating Turkish Literature into Arabic
Mehmet Hakkı Suçin
الترجمة وإشكالات المثاقفة (2) [Çeviri ve Kültürlerarası Etkileşim Sorunları II], ed. Walid Hamarneh, Arab and International Relations Forum, 2016, 239–251.
ISBN: 978-9927-103-89-6
Yayın türü: Konferans bildirisi / kitap bölümü
Metnin dili: Arapça
Kitabın ilk baskısı 2016’da yayımlanmış ve yayın bilgileri sayfasında editör Walid Hamarneh olarak belirtilmiştir.
Öz
Bu çalışma, Türk edebiyatından Arapçaya yapılan çevirilerin tarihsel gelişimini ve güncel durumunu nicel veriler üzerinden incelemektedir. Araştırmada Türkçeden Arapçaya çevrilmiş edebî eserlerden oluşturulan bir veri tabanı esas alınarak Arap okurunun hangi Türk yazarlarını ve eserlerini çeviri yoluyla tanıdığı; hangi yazarların daha fazla çevrildiği; çevirilerin türlere, çevirmenlere ve yayıncılık faaliyetlerine göre nasıl dağıldığı gibi sorulara cevap aranmaktadır.
Çalışmanın tarihsel bölümünde Türk edebiyatının Arapçaya aktarılmasının modern dönem öncesindeki sınırlı örneklerinden başlanarak Tanzimat ve sonrasındaki gelişmeler ele alınmaktadır. Özellikle 20. yüzyılda Nâzım Hikmet, Aziz Nesin, Yaşar Kemal, Orhan Kemal ve daha sonra Orhan Pamuk gibi yazarların Arapçaya çevrilmesiyle Türk edebiyatının Arap dünyasındaki görünürlüğünün belirgin biçimde arttığı gösterilmektedir.
Araştırmada sınıflandırılan 295 edebî çevirinin 137’sini roman, 55’ini kısa öykü, 34’ünü tiyatro eseri, 17’sini anı ve hatırat, 13’ünü çocuk öyküsü ve 12’sini şiir kitabı oluşturmaktadır. Bunları çocuk romanları, halk anlatıları, gezi kitapları, otobiyografiler ve diğer türler izlemektedir. Veriler, Türk edebiyatının Arapçaya aktarımında açık ara en baskın türün roman olduğunu göstermektedir.
Yazarlar açısından bakıldığında Aziz Nesin 62 çeviriyle ilk sırada yer almaktadır. Onu 16’şar eserle Nâzım Hikmet ve Orhan Pamuk, 11 eserle Yaşar Kemal ve 8 eserle Orhan Kemal izlemektedir. Bu dağılım, Arapçada Türk edebiyatı repertuvarının belirli yazarlar etrafında yoğunlaştığını; buna karşılık Türk edebiyatının kimi önemli isimlerinin Arapçaya hiç çevrilmediğini veya oldukça sınırlı biçimde temsil edildiğini ortaya koymaktadır.
Çevirmenler bakımından da benzer bir yoğunlaşma söz konusudur. Verilere göre Abdülkadir Abdelli 51 çeviriyle ilk sırada yer almakta; onu Muhammed Mevlûd Nâkî, Sabri Hammâm, Joseph Nashif, Bekir Sıdkî ve diğer çevirmenler izlemektedir. İlk sıralardaki yaklaşık on çevirmenin toplam çeviri üretiminin önemli bir bölümünü gerçekleştirmiş olması, Türkçeden Arapçaya edebî çevirinin görece küçük bir çevirmen çevresinin çalışmaları üzerinde yükseldiğini göstermektedir.
Çalışmada TEDA Projesi’nin Türk edebiyatının Arap dünyasındaki dolaşımına katkısı ayrıca değerlendirilmektedir. 2005’te başlatılan proje, Türk kültür ve edebiyat eserlerinin yabancı dillere çevrilmesini ve yayımlanmasını desteklemiş; Arapça yayıncılıkta özellikle Mısır ve Lübnan’daki yayınevleri bu destekten yoğun biçimde yararlanmıştır. Suriye ve Birleşik Arap Emirlikleri de destek alan ülkeler arasında yer almaktadır. Buna karşılık Kuzey Afrika ile Ürdün ve Filistin gibi bazı bölgelerde destek mekanizmasının etkisinin sınırlı kaldığına dikkat çekilmektedir.
Sonuçta çalışma, farklı kaynaklardan derlenen verilerde yaklaşık 300 Türk edebiyatı eserinin Arapçaya çevrildiğini ortaya koymaktadır. Roman en fazla çevrilen türdür; kısa öykü, tiyatro, anı ve şiir onu izlemektedir. Bununla birlikte Oğuz Atay ve Hasan Ali Toptaş gibi önemli yazarların henüz Arapçaya çevrilmemiş olması ve Nâzım Hikmet dışındaki birçok modern Türk şairinin Arap okuruna yeterince ulaşmamış bulunması, çeviri repertuvarındaki önemli boşluklar arasında gösterilmektedir.
Çalışma ayrıca Türkçeden Arapçaya edebî çevirinin sınırlı sayıdaki çevirmenin omuzlarında bulunduğunu vurgulamakta; bu alanın sürdürülebilir biçimde gelişebilmesi için yeni edebiyat çevirmenlerinin yetiştirilmesini ve edebî çeviri atölyelerinin düzenlenmesini önermektedir. Araştırmanın nicel bir değerlendirmeye odaklandığı, mevcut çevirilerin niteliklerinin ayrıca ayrıntılı çalışmalarla incelenmesi gerektiği de sonuç bölümünde belirtilmektedir.
Anahtar Kelimeler: Türk edebiyatı, Arapça çeviri, edebî çeviri, Türkçeden Arapçaya çeviri, çeviri tarihi, Arap dünyası, TEDA, yayıncılık, çevirmenler.