Word Order and Phonetic Assimilation in Couplings in Turkish and Arabic
Mehmet Hakkı Suçin
EKEV Akademi Dergisi, Yıl 10, Sayı 28, Yaz 2006, 281–294.
Yayın türü: Hakemli araştırma makalesi
Makalenin dili: Türkçe
Öz
Bu çalışma, Türkçe ve Arapçadaki ikilemeleri sözcük dizilişi ve ses benzeşmesi bakımından karşılaştırmaktadır. İki dildeki ikilemelerin ortak ve ayrışan özellikleri belirlenerek söz konusu yapılar anlamsal ve fonetik özellikleri açısından sınıflandırılmaktadır. Çalışmada ayrıca klasik Arapça kaynaklarda itbâ‘ adıyla ele alınan, ancak önemli bir bölümü modern standart Arapçada artık kullanılmayan söz birliktelikleri de incelenmektedir.
Çalışmada ikileme, anlatımı daha etkili hâle getirmek amacıyla aralarında ses veya anlam ilişkisi bulunan en az iki sözcüğün yan yana kullanılması olarak ele alınmaktadır. Türkçe ve Arapça ikilemeler; bileşenlerin anlamlı veya anlamsız olması, eş ya da karşıt anlamlılık, yakınlık-uzaklık, yarar-zarar ilişkisi ve sayı bildirme gibi ölçütlere göre karşılaştırılmaktadır. Türkçede yabancı ve yerli kökenli sözcüklerin birlikte oluşturduğu ikilemelerin de bulunması, iki dil arasındaki yapısal farklılıklardan biri olarak ortaya konulmaktadır.
Ses özellikleri bakımından Türkçede ön ses, son ses ve ünsüz değişimi yoluyla kurulan ahenk örüntülerinin güçlü olduğu; Arapçada ise özellikle morfolojik kalıp benzerliği ve son ses uyumunun öne çıktığı gösterilmektedir. Klasik Arapçadaki itbâ‘ örneklerinde ardıl sözcüklerin belirli ünsüzlerle başlama eğilimi de nicel olarak ele alınmaktadır.
Araştırma sonucunda Türkçe ve Arapça ikilemelerin sözcük dizilişi bakımından çeşitli ortak özellikler taşıdığı; buna karşılık Türkçenin ikilemeler açısından daha dinamik ve ahenkli bir yapı sergilediği belirtilmektedir. Klasik Arapçanın ikilemeler bakımından zengin olmasına rağmen itbâ‘ örneklerinin çoğunun zamanla “fosilleştiği” ve modern standart Arapçada kullanım dışı kaldığı tespit edilmektedir. Çalışma ayrıca Türkçe ikilemelerin Arapçaya çevrilmesinde anlam ve üslup kaybı yaşanabileceği varsayımını ileri sürmekte, bunun daha geniş paralel derlemlerle araştırılması gerektiğini vurgulamaktadır.
Anahtar Kelimeler: İkilemeler, itbâ‘, sözcük dizilişi, ses benzeşmesi, Arapça, Türkçe.